از سنت دیروز تا تخصص امروز نهاد کتابخانه های عمومی کشور - از سنت دیروز تا تخصص امروز
جستجوی سریع در مطالب مجله
صفحه اصلی > کتابداری
تاريخ انتشار : ۱۳۹۶/۵/۲۱|۲۲:۳۵
تاریخچه کتابداری

نگاهی تاریخی به حرفه کتابداری

از سنت دیروز تا تخصص امروز

در بریتانیا و ایالات متحده برای نخستین بار کتابداران گردهم آمدند و از سال ۱۸۷۰ به بعد کتابداری را به صورت یک حرفه تخصصی مطرح کردند

 

سهراب ملکی: پیدایش کتابداری به عنوان یک حرفه تخصصی به کدام دوران تعلق دارد؟ به لحاظ تاریخی آشکار است که حفاظت و نگهداری از مجموعه کتاب‌ها و اسناد به هزاران سال قبل باز می‌گردد یعنی به تمدن‌های باستانی در خاورمیانه و چین. اما کتابداری به عنوان یک حرفه تخصصی و سازمان یافته، در قرن 19 پدید آمد. به طور دقیق تر، در بریتانیا و ایالات متحده بود که برای نخستین بار کتابداران گردهم آمدند و از سال 1870 به بعد کتابداری را به صورت یک حرفه تخصصی مطرح کردند. گروهی از کتابداران شاغل در کتابخانه‌های عمومی شهرها و برخی از کتابخانه‌های دانشگاهی در امریکا، بعد از بازدید از یک نمایشگاه به مناسبت صدمین سال تشکیل کشور ایالات متحده آمریکادر سال 1876، در مورد تشکیل انجمن کتابداران آمریکابه توافق رسیدند. این انجمن بر آزادی اندیشه، آگاهی عمومی، دسترسی به اطلاعات، قانون گذاری و تأمین بودجه به عنوان اولویت‌های خود تاکید داشت. سال بعد نیز تعداد اندکی از کتابداران بریتانیایی، انجمن کتابداران بریتانیا را تأسیس کردند. از این لحاظ می‌توان گفت که اکنون حرفه کتابداری، 131 ساله شده است.

انجمن‌های حرفه ای دیگری نیز در عرصه کتابداری به مرور زمان به وجود آمدند، از جمله 1) کتابداران فهرست نویس در سال 1900، 2) انجمن کتاب شناختی آمریکادر سال 1904 که قدیمی‌ترین انجمن حرفه ای در امریکای شمالی است، 3) انجمن کتابخانه‌های حقوق آمریکادر سال 1906، 4) انجمن کتابخانه‌های تخصصی در سال 1909 و نظایر این.

انجمن کتابداران آمریکا و انجمن کتابداران بریتانیا و سازمان‌های تخصصی دیگر که بعد از آن در بسیاری از کشورهای دیگر تأسیس شدند، اهداف مشترکی را دنبال می‌کنند، از جمله: 1) پیشبرد منافع و علایق این حرفه و مشتریان آن. این هدف دربردارنده معانی گوناگون است. از یک سو به معنای تشویق افراد به وارد شدن در حرفه کتابداری است و از سوی دیگر به معنای ایجاد سازوکارهایی برای استخدام افراد است. همچنین می‌تواند به این معنا نیز باشد که انجمن‌های حرفه ای کتابداری باید از طریق وضع و حفظ معیارها، بهترین خدمات را به مشتریان ارائه دهند 2) تعیین مقررات و ضوابط برای ورود به این حرفه، 3) ایجاد معیارهای مناسب و کدهای اخلاقی برای فعالیت در این حرفه، 4) ایجاد همکاری میان سازمان‌های مرتبط با حرفه کتابداری.

اما الگویی که در قرن نوزدهم از کتابداری مطرح شد و کماکان در قرن بیستم و تا حال حاضر ادامه یافته است از ابعاد منفی نیز برخوردار است. یکی از این ابعاد منفی، انحصار است. به عبارت بهتر، وقتی یک حرفه از جمله حرفه کتابداری به صورت رسمی در می‌آید و سازمان‌ها و انجمن‌های مرتبط با آن از سوی مقامات رسمی و دولتی به رسمیت شناخته می‌شوند، آنگاه حق تعیین معیارها برای ورود بعضی افراد یا عدم ورود بعضی از افراد دیگر به معنای برخورداری از انحصار ویژه است. از این نظر، سازمان‌های حرفه ای برحسب قانون حق نظارت بر مجموعه‌های تابع را دارند و گاهی اوقات این انحصار موجب عملکرد نامطلوب مجموعه می‌شود. برای مثال، برخی از مشاغل نظیر پزشکی، وکالت، پرستاری، دندانپزشکی و غیره ممکن است مشتریان خود را دچار آسیب کنند یا حتی جان آن‌ها را به خطر بیاندازند. البته حرفه کتابداری در این مقوله قرار نمی‌گیرد اما انحصار در حرفه کتابداری ممکن است باعث کاهش کیفیت خدمات به مشتریان شود.

از سوی دیگر، عدم نظارت کافی براساس معیارهای تعیین شده ممکن است باعث ورود افراد فاقد صلاحیت به مجموعه کتابداران شود. به طور خاص یکی از چالش‌هایی که انجمن کتابداران آمریکاو انجمن کتابداران بریتانیا طی دهه‌ها با آن مواجه بودند قانع کردن کارفرمایان درباره این موضوع بود که عضویت رسمی و برخورداری از صلاحیت کامل برای حرفه کتابداری باید پیش شرط استخدام در حرفه کتابداری در کتابخانه‌ها یا بخش اطلاع رسانی باشد. اما نتیجه این تلاش‌ها گاهی اوقات چندان موفقیت آمیز نبود زیرا تنها برخی از مقامات محلی در آمریکاطی اواسط قرن بیستم با این پیش شرط برای کتابخانه‌های عمومی موافق بودند و این پیش شرط صرفاً به عنوان یک توافق اختیاری در نظر گرفته می‌شد. شمار اندکی از کتابخانه‌های دانشگاهی نیز این پیش شرط را در نظر گرفتند و همین رویه را دنبال کردند.[1] با وجود این، این پدیده معمولاً بازتاب دهنده تعهد حرفه ای و شخصی کتابداران دانشگاه بود و نه الزام یک نهاد یا سازمان دولتی و رسمی. اما وضعیت در پایان قرن بیستم در آمریکا بهتر شد به این معنا که اغلب افرادی که در مناصب حرفه‌ای کتابداری و اطلاع رسانی فعالیت می‌کردند واجد صلاحیت‌های کم و بیش حرفه ای بودند. به عنوان مثل، این افراد دارای کارشناسی یا کارشناسی ارشد در رشته علوم کتابداری و اطلاع رسانی بودند.[2]

 

[1]  نمونه دیگر از این بی نظمی ها را می توان در پایان دهه 1960 مشاهده کرد. اعضای انجمن کتابداران آمریکا از این ناخرسند بودند که انجمن نسبت به تحولات جامعه بی‌توجه است.

[2]  در این رابطه نگاه کنید به:

David P. Baker, Wendy Evans (Eds.), Libraries and Society. Role, Responsibility and Future in an Age of Change. Oxford, Chandos Publishing. 2011, pp. 252-262

کلید واژه‌ها:
ارسال نظر
captcha
ارسال